1945-1959
Pas mbarimit të Luftës së Dytë Botërore, politikanët evropianë nisën procesin e ndërtimit të asaj që sot njihet si Bashkimi Evropian. Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut, themeluar më 1951, qe hapi i parë për sigurimin e një paqeje të qëndrueshme. Më 1957, Traktati i Romës krijoi Komunitetin Ekonomik Evropian (KEE) dhe një epokë të re bashkëpunimi të pandërprerë në Evropë. Kjo periudhë pa gjithashtu lindjen e Luftës së Ftohtë, që ndau kontinentin për më shumë se 40 vjet.
Ngjarje kryesore
- 8 maj 1945 – Mbarimi i Luftës së Dytë Botërore në Evropë.
- 4 prill 1949 – Krijohet NATO. Aleancë sigurie midis SHBA-së, Kanadasë dhe 10 vendeve perëndimore evropiane; sot ka 30 anëtarë, përfshirë 21 vende të BE-së.
- 5 maj 1949 – Themelohen Këshilli i Evropës nga 10 vende perëndimore për të promovuar demokracinë, të drejtat e njeriut dhe sundimin e ligjit. Konventa Evropiane e të Drejtave të Njeriut hyn në fuqi më 3 shtator 1953.
- 9 maj 1950 – Plani Schuman për bashkëpunim të ri politik. Ministri i Jashtëm francez Robert Schuman propozon integrimin e industrive të qymyrit dhe çelikut në Evropën Perëndimore. Kjo datë feston si “Dita e Evropës”.
- 18 prill 1951 – Komuniteti Evropian i Qymyrit dhe Çelikut (KEQÇ). Gjashtë vende (Gjermania, Franca, Italia, Holanda, Belgjika, Luksemburgu) nënshkruajnë traktatin bazuar në planin Schuman për menaxhim të përbashkët, duke parandaluar prodhimin e armëve lufte. Hyn në fuqi më 1952. Deklarata Schuman – 9 maj 1950.
- 25 mars 1957 – Traktatet e Romës. Gjashtë vendet themeluese zgjerojnë bashkëpunimin në sektorë të tjerë ekonomikë, duke krijuar KEE-në dhe Euratom-in. Hynë në fuqi më 1 janar 1958. Teksti i Traktatit të Romës 1957.
- 19 mars 1958 – Lindja e Parlamentit Evropian. Mbledhja e parë e Asamblesë Parlamentare Evropiane në Strasburg, me Robert Schuman si president; ndryshon emrin në Parlament Evropian më 30 mars 1962.
Gjermania, Franca, Italia, Holanda, Belgjika, Luksemburgu themeluese të KEQÇ konsiderohen sot si 6 shtetet e para themeluese të BE-së.
1960-1969
Vitet ’60 ishin një periudhë e mirë për ekonominë, e ndihmuar nga fakti që vendet e Komunitetit Ekonomik Evropian (KEE) ndaluan tarifat doganore në tregtinë e ndërmjet tyre. Në maj 1968, protestat studentore tronditën shoqërinë, duke lidhur me “brezin e ’68-ës” me ndryshime të mëdha në sjellje dhe vlera.
Ngjarje kryesore
- 3 maj 1960 – Krijohet Asociacioni Evropian i Tregtisë së Lirë (EFTA) nga vende jashtë KEE-së: Austria, Danimarka, Norvegjia, Portugalia, Suedia, Zvicra dhe Mbretëria e Bashkuar. Sot anëtarët janë Islanda, Lihtenshtajni, Norvegjia dhe Zvicra.
- Gusht 1961 – Ndërtohet Muri i Berlinit nga Gjermania Lindore, simbol i ndarjes midis Evropës Lindore dhe Perëndimore gjatë Luftës së Ftohtë.
- 30 korrik 1962 – Politika e parë e Përbashkët Bujqësore (CAP), që dha kontroll të përbashkët mbi prodhimin ushqimor, duke siguruar bollëk, por duke shkaktuar mbiprodhim.
- 20 korrik 1963 – KEE-ja nënshkruan Konventën e Yaoundé për bashkëpunim me 18 ish-koloni në Afrikë. BE-ja sot po forcon lidhje me Afrikën për të përballuar sfidat e përbashkëta të dy kontinenteve.
- 8 prill 1965 – Nënshkruhet Traktati i Bashkimit ose i quajtuar dhe Traktati i Brukselit, që bashkon ekzekutivat e tre Komuniteteve (KEQÇ, KEE, Euratom); hyn në fuqi më 1 korrik 1967, duke krijuar Komisionin dhe Këshillin e vetëm.
- Maj 1968 – Protesta studentore dhe të punëtorëve në Paris trondisin bazat e shtetit; protesta të ngjashme në vende të tjera u zhvilluan kundër Vietnamit dhe garës bërthamore.
- 1 korrik 1968 – Nis Bashkimi Doganor: heqja e tarifave doganore midis 6 vendeve të KEE-së, duke mundësuar tregti të lirë.
- Gusht 1968 – Pranvera e Pragës shtypet nga tanket sovjetike në Çekosllovaki.
1970-1979
Danimarka, Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar bashkohen në Komunitetet Evropiane më 1 janar 1973, duke e rritur numrin e vendeve anëtare në 9. Lufta arabo-izraelite e tetorit 1973 shkakton krizë energjie dhe probleme ekonomike në Evropë. Demokracia përhapet me rrëzimin e diktaturave në Greqi, Portugali dhe Spanjë. Politika rajonale fillon të transferojë shuma të mëdha parash për të krijuar vende pune dhe infrastrukturë në zonat më të varfra. Zgjedhjet e para direkte për Parlamentin Evropian zhvillohen më 1979.
Mbrojtja e mjedisit në axhendë.
Komunitetet Evropiane miratojnë ligje për mbrojtjen e mjedisit, duke prezantuar parimin “ai që ndot paguan”. Shumë OJQ-mjedisore themelohen gjatë kësaj periudhe.
Ngjarje kryesore
- 1 janar 1973 – Nga 6 në 9 vende anëtare: Danimarka, Irlanda dhe Mbretëria e Bashkuar i bashkohen zyrtarisht Komuniteteve Evropiane.
- 1973 – Kriza e naftës: Pas luftës arabo-izraelite, vendet prodhuese të naftës në Lindjen e Mesme rrisin çmimet dhe kufizojnë shitjet, duke shkaktuar probleme ekonomike në KEE.
- 10 dhjetor 1974 – Fondi për zvogëlimin e pabarazive rajonale: Liderët e KEE-së krijojnë një fond të ri në kuadër të politikës rajonale evropiane për të transferuar para nga rajonet e pasura te ato të varfra, duke përmirësuar infrastrukturën dhe krijuar vende pune. Krijohet Fondi Evropian i Zhvillimit Rajonal një vit më pas.
- 1974-75 – Demokraci të reja në Portugali, Greqi dhe Spanjë: Rëzohet regjimi Salazar në Portugali dhe sundimi ushtarak në Greqi (1974), vdes Gjeneral Franco në Spanjë (1975). Të treja vendet angazhohen për qeverisje demokratike, hapi i parë drejt anëtarësimit të ardhshëm.
- Qershor 1979 – Zgjedhjet e para direkte për Parlamentin Evropian: Qytetarët evropianë zgjedhin drejtpërdrejt anëtarët e Parlamentit, duke zëvendësuar delegimin nga parlamentet kombëtare. Anëtarët ulen në grupe politike panevropiane.
1980-1989
Sindikata polake Solidarność dhe lideri i saj Lech Wałęsa bëhen emra të njohur pas grevave në kantierin e Gdanskut në verën e 1980-ës për të drejtat e punëtorëve dhe ndryshime politike. Në 1981, Greqia bëhet vendi i 10-të anëtar, ndjekur nga Spanja dhe Portugalia pas 5 vitesh. Fundi i dekadës sheh rënien e regjimeve komuniste në Evropën Qendrore dhe Lindore.
Ngjarje kryesore
- Gusht 1980 – Grevat në kantierin e Gdanskut: Punëtorët polakë, të udhëhequr nga Lech Wałęsa, grevojnë për më shumë të drejta. Qeveria kapitalizon dhe krijohet Solidarność si sindikatë e pavarur në shtator. Gjendja e rrethimit imponohet në dhjetor 1981.
- 1 janar 1981 – Greqia bëhet vendi i 10-të anëtar. E gatshme që nga rrëzimi i regjimit ushtarak në 1974.
- 28 shkurt 1984 – Programi i parë evropian i kërkimeve: Nis programi “Esprit” për të mbajtur Evropën në krye të inovacionit në kompjutera dhe automatizim.
- 1 janar 1986 – Zgjerim me dy anëtarë të rinj – Spanja dhe Portugalia: Numri i vendeve anëtare arrin 12.
- Shkurt 1986 – Drejt tregut të vetëm: Akt i Evropës së Vetme nis program 6-vjeçar për heqjen e pengesave kombëtare në tregti; hyn në fuqi më 1 korrik 1987, duke rritur fuqinë e Parlamentit dhe mbrojtjen e mjedisit.
- 13 qershor 1987 – Nis programi Erasmus për studentët universitarë që duan të studiojnë në vend tjetër evropian; mbi 10 milionë njerëz kanë përfituar që atëherë.
- 9 nëntor 1989 – Rënia e Murit të Berlinit: Kufiri midis Lindjes dhe Perëndimit hapet pas 28 vitesh. Gjermania bashkohet pas 40 vitesh, dhe pjesa lindore bashkohet me Komunitetet në tetor 1990.
1990-1999
Në 1993 merr jetë tregu i vetëm me “4 liritë” e lëvizjes së lirë të njerëzve, mallrave, shërbimeve dhe kapitalit. Vitet ’90 janë dekada e dy traktateve – Traktati i Mastrihtit (1993) dhe Traktati i Amsterdamit (1999). Austria, Finlanda dhe Suedia bashkohen në BE më 1995, ndërsa një fshat i vogël në Luksemburgu i jep emrin Marrëveshjes së Shengenit, që gradualisht lejon udhëtime pa kontroll pasaportash në pjesë të mëdha të BE-së.
Ngjarje kryesore
- 1991 – Shpërbërja e Jugosllavisë: Në Ballkan fillojnë luftërat që shkaktojnë dhjetëra mijëra viktima dhe zgjasin gjatë dekadës.
- 7 shkurt 1992 – Traktati i Mastrihtit: Nënshkruhet Traktati mbi Bashkimin Evropian, duke vendosur rregulla për monedhën e vetme, politikën e jashtme/sigurinë dhe bashkëpunimin në drejtësi/punë të brendshme. Hyn në fuqi më 1 nëntor 1993, duke krijuar zyrtarisht BE-në.
- 1 janar 1993 – Krijohet tregu i vetëm: Katër liritë themelore (njerëz, mallra, shërbime, para) bëhen realitet pas mijëra ligjeve për taksat, rregullat biznesi etj.
- 1 janar 1994 – Krijohet Zona Ekonomike Evropiane (EEA): Zgjeron tregun e vetëm te vendet EFTA (sot 30 vende, përfshirë Islandën, Lihtenshtajnin, Norvegjinë); Zvicra ka akses por nuk është pjesë.
- 1 janar 1995 – BE-ja zgjerohet me 3 anëtarë të rinj: Austria, Finlanda dhe Suedia.
- 26 mars 1995 – Evropa pa kufi: Marrëveshja e Shengenit zbatohet në 7 vende (Belgjika, Franca, Gjermania, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja); sot 26 vende pa kontrolle pasaportash.
- 2 tetor 1997 – Traktati i Amsterdamit reformon institucionet e BE-së, rrit zërin global të Evropës dhe fokusohet te punësimi. Hyn në fuqi më 1 maj 1999.
- 1 janar 1999 – Krijohet monedhe e përbashkët evropiane EURO: 11 nga 15 vende anëtare fillojnë përdorimin e EUROs për transaksione tregtare/financiare (Austria, Belgjika, Finlanda, Franca, Gjermania, Irlanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Portugalia, Spanja).
2000-2009
Euroja bëhet monedha e re për miliona evropianë. Sulmet e 11 shtatorit 2001 shënojnë fillimin e luftës kundër terrorizmit ndërkombëtar, duke afruar bashkëpunimin kundër krimit. Ndarja midis Evropës Lindore dhe Perëndimore zbutet me hyrjen e 10 vendeve të reja në 2004, pasuar nga Bullgaria dhe Rumania në 2007. Kriza financiare globale godet në 2008, ndërsa Traktati i Lisbonës sjell institucione moderne dhe metoda më efikase pune në BE.
Ngjarje kryesore
- 26 shkurt 2001 – Traktati i Nicës: Liderët e BE-së nënshkruajnë traktatin për të reformuar institucionet dhe përgatitjen për valën tjetër zgjerimi. Hyn në fuqi më 1 shkurt 2003.
- 11 shtator 2001 – Sulme terroriste në SHBA në Kullat Binjake dhe Pentagon shënojnë mbi 3,000 viktima. Vendet e BE-së qëndrojnë krah SHBA-së kundër terrorizmit.
- 1 janar 2002 – Banknotat dhe monedhat euro hyjnë në fuqi në 12 vende të BE-së (Greqia u bashkua në 2001);
- 31 mars 2003 – Operacione paqeruajtëse në Ballkan: BE-ja merr përsipër misione në Maqedoninë e Veriut (ish-Republika Jugosllave e Maqedonisë) dhe Bosnje-Hercegovinë, duke zëvendësuar trupat e NATO-s.
- 1 maj 2004 – BE-ja zgjerohet me 10 vende të reja: Qipro, Malta dhe 8 vende të Evropës Qendrore dhe Lindore (Çekia, Estonia, Hungaria, Letonia, Lituania, Polonia, Sllovakia, Sllovenia). BE-ja ka tashmë 25 vende anëtare dhe tre vende kandidatë: Bullgaria, Rumania, Turqia.
- 29 maj – 1 qershor 2005 – Refuzimi i Kushtetutës Evropiane: Francezët dhe holandezët refuzojnë Traktatin e nënshkruar në 2004 nga 25 vendet.
- 1 janar 2007 – Bullgaria dhe Rumania i bashkohen BE-së: Numri i anëtarëve arrin 27. Kandidatë: Kroacia, Maqedonia e Veriut, Turqia.
- 13 dhjetor 2007 – Traktati i Lisbonës: 27 vendet nënshkruajnë traktatin për ta bërë BE-në më demokratike, efikase dhe transparente ndaj sfidave globale si ndryshimet klimatike. Hyn në fuqi më 1 dhjetor 2009.
- Shtator 2008 – Kriza ekonomike globale: Fillimi me kredinë hipotekare në SHBA. Banka evropiane vendoset në vështirësi, duke çuar në bashkëpunim ekonomik më të ngushtë.
- duke çuar në bashkëpunim ekonomik më të ngushtë.
2010-2019
Kriza ekonomike globale godet Evropën. Në 2012, Bashkimi Evropian merr Çmimin Nobel për Paqen. Luftërat dhe trazirat globale çojnë miliona njerëz të kërkojnë strehë në Evropë, duke sfiduar BE-në për mbrojtjen e tyre dhe respektimin e të drejtave të njeriut. Ndryshimet klimatike bëhen prioritet, me marrëveshje për ulje të emetimeve. Kroacia bëhet anëtari i 28-të në 2013, por Britania e Madhe voton largimin në 2016.
Ngjarje kryesore
- 2010 – Evropa lufton krizën financiare: Pas krizës së 2008-ës, disa vende përballen me probleme buxheti. 16 vendet e euros mbështesin plane ndihme dhe krijohet Bashkimi Bankar për banka më të sigurta.
- 10 dhjetor 2012 – BE-ja merr Çmimin Nobel për Paqen në Oslo, duke njohur kontributin prej 6-dekadash për paqen, pajtimin, demokracinë dhe të drejtat e njeriut.
- 1 korrik 2013 – Kroacia bëhet anëtari i 28-të: Kandidatë: Shqipëria, Bosnje e Hercegovinë, Maqedonia e Veriut, Kosova*, Mali i Zi, Turqia, Serbia.
- Nëntor 2015 e tutje – Sulme terroriste në Paris, Bruksel, Nice, Berlin, Londër dhe Barcelonë; BE-ja intensifikon luftën kundër terrorizmit.
- 12 dhjetor 2015 – Marrëveshja e Parisit: Në konferencën e Kombeve të Bashkuara në Paris, 195 vende nënshkruajnë marrëveshjen e Parisit për ndryshimet klimatike, përfshirë një plan veprimi për kufizim të ngrohjes globale nën 2°C.
- Dhjetor 2015 – Mbi 1 milion azilkërkues mbërrijnë në Evropë, kryesisht nga lufta në Siri; BE-ja forcon kufijtë dhe bashkëpunon me Turqinë.
- 23 qershor 2016 – Britania e Madhe voton largimin (52% pro) nga Bashkimi Evropian, duke u larguar zyrtarisht më 31 janar 2020.
- Dhjetor 2019 – Drejt Evropës neutrale klimatike: Komisioni i ri lançon “Marrëveshjen e Gjelbër Evropiane” për neutralitet klimatik deri në 2050.
2020-sot
Pandemia COVID-19 shkakton emergjencë shëndetësore dhe ngadalësim ekonomik. BE-ja koordinoi përgjigje të përbashkët për vaksinat, mbështetjen shëndetësore dhe paketën më të madhe stimuluese ndonjëherë, të fokusuar te rikuperimi i gjelbër dhe dixhital drejt neutralitetit klimatik deri në 2050. Britania e Madhe largohet pas 47 vitesh, duke hapur një kapitull të ri marrëdhëniesh. Tërmetet gjeopolitike si invazioni rus në Ukrainë çojnë në sanksione të ashpra dhe ndihma të gjera për Ukrainën.
Ngjarje kryesore
- Janar 2020 – Përgjigjja e përbashkët ndaj COVID-19: BE-ja mbështet sistemet shëndetësore, kufizon përhapjen e virusit dhe siguron vaksinat për Evropën dhe më gjerë. Liderët miratojnë paketën rekord stimuluese për rikuperim të gjelbër dhe dixhital.
- 31 janar 2020 – Britania e Madhe largohet nga BE-ja pas referendumit të 2016-ës, duke hapur një fazë të re marrëdhëniesh. BE-ja kthehet në 27 vende anëtare.
- Prill 2021 – Nis Konferenca për të Ardhmen e Evropës: Nismë vjetore e demokracisë participative ku qytetarët evropianë kontribuojnë drejtpërdrejt në formësimin e së ardhmes së BE-së.
- Shkurt 2022 – Rusia pushton Ukrainën: BE-ja dënon ashpër agresionin, vendos sanksione të forta kundër Rusisë dhe ofron ndihmë financiare, humanitare e ushtarake për Ukrainën.
Zgjerimi i BE-së vazhdon: Aktualisht janë 9 vende me statusin kandidate për anëtarësim (Shqipëri, Mal i Zi, Maqedoni e Veriut, Serbi, Bosnjë dhe Hercegovinë, Ukrainë, Moldavi, Gjeorgji dhe Turqi) dhe 1 kandidat potencial (Kosova).
